Tagarchief: van Toulon

Historische foto-expositie 100-jarige Van Deventerweg in Oosterbeek

Een deel van de expositie over de 100-jarige Van Deventerweg in gebouw de Klipper, Oosterbeek

(Bij uitzondering leest u hier over een historische foto-expositie die ik heb georganiseerd. In de alinea over de Duitse verdedigingslinie uit de Tweede Wereldoorlog komt de Van Toulon van der Koogweg voor. Deze weg is vernoemd naar een vroegere burgemeester in Oosterbeek, die ver verwant is aan de Dordrechtse familie Van Toulon in de Van Veen-familietak.)

Op 1 oktober 2020 is de historische foto-expositie geopend over de Van Deventerweg in Oosterbeek. Precies honderd jaar geleden werden aan deze weg de laatste 44 arbeidershuizen opgeleverd. De bewoners vieren dit jubileum onder meer met een foto-expositie voor alle belangstellenden in de plaatselijke bibliotheek. In vijftien collages vol beeldmateriaal vertellen zij over de bouw- en de bewonersgeschiedenis van hun straat.

De expositie bevat circa 270 foto’s, krantenberichtjes, documenten en plattegronden. Hiervoor hebben huidige én vroegere bewoners tientallen foto’s uit privécollecties ingeleverd. Die geven een mooi beeld van de belangrijke en de alledaagse momenten in een mensenleven. Zoals sneeuwpret en jubilea, of een uitstapje met de buurtvereniging. Ook van grootschalige renovaties zijn de opeenvolgende stadia vastgelegd. Al in 1939 werd er een scherpe luchtfoto van de buurt genomen. Daarna zien we het straatbeeld en de omgeving door de jaren heen geleidelijk veranderen.

In boeken over de geschiedenis van Oosterbeek gaat het vaak over de voorname villa’s en wegen. Maar er is veel minder bekend over de straten waar de arbeiders uit het dorp woonden. Daarom vormt dit historische foto-overzicht een waardevolle aanvulling op de lokale geschiedenis.

Karin van Veen is samensteller van de expositie namens het feestcomité. Zij vertelt: ‘Er is materiaal uit verschillende bronnen. Naast veel bijdragen van (oud)bewoners zelf, kregen we oude foto’s van makelaars en van een persfotograaf. Ook de beeldbank van het Gelders Archief bleek een rijke bron. Ik heb daar avonden lang in zitten spitten. Verder vonden we krantenberichten en -advertenties in Delpher. Die bieden houvast over jaartallen en belangrijke gebeurtenissen.’

Het Gelders Archief heeft speciaal voor deze expositie het archief ontsloten van de Bouw-maatschappij “A.C. van Deventer”. Stichting voor Woningbouw’. Dat kan iedereen nu raadplegen. Zo tonen we een huurdersreglement uit 1915, een lijst met namen van geëvacueerde huurders in 1944/’45, en een onderhoudsoverzicht uit de jaren zestig.

De bewoners zijn ook gestuit op een raadsel. Want wat is er gebeurd tussen 23 september 1944 en eind juni 1945, toen alle huizen waren verlaten? ‘Op luchtfoto’s uit die tijd zien we duidelijk zigzaglijnen van stellingen of loopgraven. De linie op de foto’s komt uit de richting van Arnhem en buigt op landgoed Warnsborn af naar de Amsterdamseweg. Daar gaat het verder over landgoed Lichtenbeek naar de Parallelweg toe. Vervolgens loopt de linie dwars door bijna alle achtertuinen aan even zijde van de Van Deventerweg. Ook in het veld naast de Cornelia Schadeweg zijn vertakkingen van uitgegraven stellingen en schuttersputjes te zien.

Detail uit luchtfoto met Duitse verdedigingslinie in de achtertuinen Van Deventerweg en Cornelia Schadeweg in Oosterbeek, 19 januari 1945. Bron: beeldbank Gelders Archief 1560 – 991.

De zigzaglinie vervolgt via de Parallelweg, de Kloostertuin en de Lebretweg naar de overzijde van de Utrechtseweg en gaat door tot in het weiland naast de Van Toulon van der Koogweg, schuin tegenover Bato’s Wijk. Dit is onderdeel van een kilometers lange verdedigingslinie in noord-zuidelijke richting. We hopen dat er nog ooggetuigen zijn, die ons hier meer over kunnen vertellen.’

De historische foto-expositie over de 100-jarige Van Deventerweg en omgeving is de hele maand oktober vrij toegankelijk tijdens reguliere openingstijden op de eerste etage van de Bibliotheek Oosterbeek in de Klipper.

Overigens is de weg vernoemd naar de heer A.C. van Deventer. Als penningmeester van het Oosterbeekse departement van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen trok hij zich het lot aan van arbeiders. Zij woonden rond 1900 vaak in krappe, bedompte huizen zonder noemenswaardige voorzieningen.

Daarom kocht de ‘Bouwmaatschappij “A.C. van Deventer”. Stichting voor Woningbouw’ onder meer een perceel tussen de Lebretweg en de Dennenkamp. Hier werden in 1912/1913 de eerste 21 arbeiderswoningen gebouwd, plus een hoekwoning annex winkel. Zeven jaar later volgde de Oosterbeeksche Woning Vereeniging met nog eens 44 arbeiders­woningen. Een deel daarvan staat ook langs de Dennenkampweg en Parallelweg. Samen vormen ze een buurt. Sinds 1920 is de Van Deventerweg volledig bebouwd en dat wordt nu gevierd.

Is het eigenlijk prettig wonen in de Van Deventerbuurt? Volgens Karin van Veen wel. ‘Je zit hier vlak bij het bos en bij alle voorzieningen in het dorp. Dit is een gemoedelijke buurt waar jong en oud zich thuis voelt. Het is veelzeggend dat meerdere bewoners hier zijn opgegroeid en vertrokken, om later toch weer in de straat te komen wonen.’

Collage 2010-2019 en twee collages ‘portrettengalerij’ alle woningen anno 2020.

Catharina van Toulon

Sommige voorouders spreken zeer tot de verbeelding. Voor mij is Catharina van Toulon zo iemand. Als telg uit een voornaam protestants geslacht in Dordrecht trouwt zij in 1762 met Jacobus van Veen. Haar vader is ‘ontvanger van de convooien en licenten’, ofwel belastingontvanger. Opa Van Toulon is ‘commis ter recherche bij de Admiraliteit op de Maas te Rotterdam’. Bovendien zijn haar opa van moederszijde en oom van vaderszijde beiden predikant. Jacobus van Veen is echter katholiek. Binnen haar protestantse familie met godsdienaren moet die keuze voor hem streng zijn veroordeeld.

Catharina’s vader overleed toen zij tien jaar was. Kort na haar 25ste begint zij aan ‘een jaar belijdenis van de Roomsche Religie’. Zij is dan oud genoeg om zonder toestemming van haar moeder of voogd te trouwen. Na afloop van dat jaar staat niets het huwelijk met Jacobus nog in de weg. Maar Catharina tekent kennelijk voor verstoting door haar bloedverwanten.

Huwelijk Jacobus van Veen en Catharina van Toulon 1762

Jacobus van Veen en Catharina van Toulon, Delft 1762

Ik neem aan dat zij behoorlijk eigenzinnig was. Toch weet ik vrijwel niets over haar. Bij genealogisch onderzoek vind je soms informatie waardoor je je een bepaalde voorstelling van iemand maakt. Ontdek je daarna gegevens die in een andere richting wijzen, dan blijk je er toch naast te zitten. Dat is mij herhaaldelijk overkomen.

Regelmatig ontmoet ik mensen die over hun leven vertellen. Stel dat ik Jacobus en Catharina zou kunnen spreken, dan zou ik ze het hemd van het lijf vragen.

Want hoe en waar hebben jullie elkaar ontmoet? Hoe verliep jullie verkeringstijd en wat vonden jullie aantrekkelijk aan elkaar? Hoe reageerden jullie vrienden en verwanten? En toen jullie op het matje werden geroepen door geloofsgenoten, hoe reageerden jullie daarop? Vonden jullie steun bij elkaar?

Catharina, hoe is het laatste contact met jouw familie verlopen? Ben je ooit nog in Dordrecht terug geweest? En waar woonden jullie precies in Voorburg? Bij de doop van al jullie kinderen zijn steeds twee familieleden van Jacobus aanwezig. Welke rol hebben die twee in jullie verdere leven gespeeld?

Jullie leefden rond 1800 in een woelige politieke periode en maakten de economische teruggang mee. Wat waren de gevolgen daarvan op jullie persoonlijke situatie? En welke invloed hebben jullie levenservaringen op de opvoeding van de kinderen gehad?

Toen jullie aan het eind van jullie leven kwamen: hoe keken jullie daar op terug? Waar waren jullie trots op en blij mee? En wat zouden jullie anders hebben gedaan?